Trà hoa hibiscus là tên gọi theo tiếng Anh của thứ mà nhiều người Việt vẫn gọi là trà atiso đỏ hay trà bụp giấm. Nó cho nước đỏ ruby, vị chua rõ như nước me pha loãng, uống lạnh rất dễ chịu. Nhưng cái tên gây nhầm lẫn nhiều: atiso đỏ không liên quan gì đến atiso Đà Lạt, và phần đem pha cũng không phải cánh hoa. Bài này giải thích hibiscus trong cốc trà là cây gì và bộ phận nào, vị chua và màu đỏ đến từ đâu, cách chọn đài hoa khô, cách pha nóng và pha lạnh cho vừa chua, những gì nghiên cứu nói về huyết áp, và vì sao người huyết áp thấp, người đang dùng thuốc và phụ nữ mang thai cần thận trọng.
Hibiscus trong cốc trà là cây gì, không phải atiso Đà Lạt
Trà hoa hibiscus được làm từ loài Hibiscus sabdariffa, thuộc họ Cẩm quỳ. Chi Hibiscus còn có nhiều loài khác như dâm bụt và bông bụp. Tên tiếng Anh của loài này là roselle. Người Ai Cập gọi thức uống từ cây là karkadé, người Mexico gọi là agua de Jamaica. Tại Tây Phi, thức uống này có tên bissap hoặc sobolo. Ở Việt Nam, cây còn được gọi là bụp giấm, lạc thần hoặc phổ biến nhất là atiso đỏ.
Tên atiso đỏ khiến nhiều người nhầm với atiso Đà Lạt, nhưng đây là hai loài hoàn toàn khác nhau. Atiso Đà Lạt có tên khoa học Cynara scolymus, thuộc họ Cúc, thích hợp với khí hậu lạnh. Người ta sử dụng lá, thân, bông và rễ, cho nước màu nâu, vị đắng nhẹ và ngọt hậu. Trong khi đó, atiso đỏ là cây bụi nhiệt đới, ưa nắng nóng và trồng được tại nhiều vùng Việt Nam. Bộ phận dùng làm trà không phải cánh hoa mà là đài hoa. Hoa có cánh vàng nhạt, tâm đỏ, nở rồi nhanh chóng rụng. Sau đó, đài bao quanh quả non phình to, dày, mọng và chuyển đỏ thẫm.
Người trồng thu hoạch đài hoa, tách bỏ quả bên trong rồi phơi hoặc sấy khô. Cây thường ra hoa khi ngày ngắn lại, nên mùa thu hoạch tập trung vào những tháng cuối năm. Do không chứa lá chè, trà hibiscus thuộc nhóm trà thảo mộc và không có caffeine. Nếu muốn tìm hiểu atiso Đà Lạt, hãy tham khảo bài riêng về trà atiso trong nhóm trà thảo mộc. Hai loại có cách pha và những lưu ý sử dụng hoàn toàn khác nhau.
Vì sao trà hibiscus chua và đỏ, và điều đó có ý nghĩa gì với răng và dạ dày
Vị chua của hibiscus đến từ các axit hữu cơ trong đài hoa, gồm axit citric, malic và axit hibiscus. Màu đỏ đến từ anthocyanin, chủ yếu là các dẫn xuất của delphinidin và cyanidin gắn với đường đôi. Đây là nhóm sắc tố tạo màu xanh cho hoa đậu biếc, nhưng chuyển đỏ trong môi trường axit. Độ chua của nước hibiscus giúp duy trì màu đỏ tươi. Khi thêm chút baking soda, nước có thể chuyển tím rồi xanh xám. Đây cũng là cách quan sát phản ứng tự nhiên của sắc tố.
Độ chua ảnh hưởng đến răng và dạ dày. Nước hibiscus có tính axit tương tự nhiều loại nước ngọt và nước ép trái cây. Uống nhâm nhi cả ngày có thể làm tăng nguy cơ mòn men răng. Nên uống trong bữa ăn hoặc uống một lượt, dùng ống hút khi uống lạnh. Sau đó, súc miệng bằng nước lọc và chờ khoảng 30 phút trước khi đánh răng. Người hay ợ chua, trào ngược hoặc viêm loét dạ dày nên thử lượng ít, tránh uống lúc đói.
Nên pha hibiscus trong ấm thủy tinh, sứ hoặc inox. Tránh ngâm lâu trong dụng cụ bằng nhôm, gang hoặc đồng vì axit có thể hòa tan kim loại, làm nước có vị lạ. Vị chua cũng khiến nhiều người thêm đường khi pha. Nếu cần kiểm soát lượng đường, có thể pha loãng hơn. Thêm cam thảo hoặc vài lát táo cũng giúp nước dễ uống mà không cần nhiều đường.
Trà hoa hibiscus
Chọn đài hoa hibiscus khô: nguyên đài, cắt nhỏ và hàng tẩm đường
Trên thị trường có ba dạng hibiscus chính. Thứ nhất là đài nguyên, còn hình cánh sao cụp, dài vài centimet, màu đỏ sẫm đến đỏ tía. Bề mặt nhăn, hơi dẻo và dính nhẹ do chứa đường cùng axit tự nhiên. Đây là dạng dễ đánh giá chất lượng nhất. Thứ hai là đài cắt nhỏ, thường dùng trong trà túi lọc hoặc trà hỗn hợp. Loại này tiện lợi nhưng khó kiểm tra nguyên liệu, dễ lẫn vỏ quả hoặc lá. Thứ ba là atiso đỏ sấy dẻo hoặc ngâm đường, thực chất là dạng mứt. Có thể ăn trực tiếp hoặc pha nước, nhưng hàm lượng đường thường cao.
Với đài nguyên, hàng tốt có màu đỏ sẫm, tươi khi soi dưới ánh sáng. Đài không ngả nâu đen, không có đốm mốc hoặc tơ nấm giữa các cánh. Lớp phấn trắng li ti đôi khi là đường và axit kết tinh. Tuy nhiên, nếu xuất hiện mảng trắng bông xốp kèm mùi ẩm, cần nghi ngờ nấm mốc. Đài khô tốt có mùi chua trái cây, hơi giống mận khô. Mùi hăng lạ, khói hoặc hóa chất là dấu hiệu bất thường. Đài phải đủ khô, không dính thành tảng nhưng cũng không vụn nát như bột.
Có thể kiểm tra nhanh bằng cách thả 3–4 đài vào cốc nước nóng. Hàng tốt thường cho màu đỏ ruby đậm sau vài phút, nước trong và vị chua rõ. Hàng cũ có thể cho màu đỏ nâu, nhạt và vị chua yếu. Nếu đài nhợt nhạt nhưng nước chuyển đỏ đậm ngay lập tức, nên hỏi người bán về việc bổ sung phẩm màu.
Cách pha Trà hoa hibiscus nóng, pha lạnh và phối với vị khác
Với đài nguyên, dùng khoảng 2–3 gram, tương đương 3–5 đài tùy kích thước, cho một cốc 250 ml. Tráng nhanh bằng nước nóng rồi đổ đi. Sau đó, hãm với nước vừa sôi, đậy nắp trong 5–7 phút. Nước có màu đỏ đậm, vị chua rõ. Hãm lâu hơn khiến vị chua gắt hơn nhưng không đắng như trà lá. Nếu quá chua, nên giảm lượng đài thay vì chỉ tăng đường.
Pha lạnh cũng là cách được nhiều người ưa thích. Dùng khoảng 10 gram đài cho một lít nước đun sôi để nguội. Để trong tủ lạnh 6–8 giờ hoặc qua đêm rồi lọc bỏ xác. Nước ủ lạnh có vị tròn, ít gắt hơn pha nóng và vẫn giữ màu đỏ đẹp. Có thể bảo quản trong tủ lạnh khoảng 1–2 ngày. Hibiscus hợp với gừng, quế, sả, lá dứa, vỏ cam, bạc hà, mật ong hoặc đường phèn. Kết hợp gừng và quế là cách pha quen thuộc tại Mexico và vùng Caribê.
Pha cùng trà đen tạo thức uống có caffeine, cân bằng vị chát và chua, thích hợp làm trà đá. Khi kết hợp với hoa đậu biếc, axit của hibiscus khiến nước chuyển tím. Nhiều loại trà trái cây cũng dùng hibiscus để tạo màu đỏ và vị chua. Vì vậy, người nhạy cảm nên kiểm tra thành phần cả những loại trà dâu, mâm xôi hoặc việt quất. Một số nghiên cứu trên người sử dụng khoảng 2–3 cốc mỗi ngày. Tuy nhiên, đây không phải mức an toàn tối đa đã được xác lập cho tất cả người khỏe mạnh.
Trà hoa hibiscus và huyết áp: nghiên cứu nói gì, và vì sao đó lại là lý do để thận trọng
Hibiscus là một trong số ít trà thảo mộc có nghiên cứu lâm sàng trên người về huyết áp. Nghiên cứu của McKay và cộng sự được đăng năm 2010 trên Journal of Nutrition. Người tham gia có huyết áp hơi cao hoặc tăng huyết áp nhẹ, chưa dùng thuốc. Họ uống ba cốc trà hibiscus mỗi ngày trong sáu tuần. Kết quả cho thấy huyết áp tâm thu giảm trung bình khoảng 7 mmHg, so với 1 mmHg ở nhóm giả dược. Các tổng quan sau đó cũng ghi nhận xu hướng giảm huyết áp. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu có cỡ mẫu nhỏ, thời gian ngắn và chất lượng còn hạn chế.
Cần hiểu kết quả này trong đúng bối cảnh nghiên cứu. Mức giảm tương đối nhỏ, ghi nhận ở người chưa dùng thuốc và trong điều kiện kiểm soát. Điều đó không có nghĩa hibiscus có thể thay thế thuốc điều trị huyết áp. Người đang điều trị không được tự ý ngừng thuốc để chuyển sang uống trà. Khả năng làm giảm huyết áp cũng khiến một số người cần thận trọng.
Người có huyết áp thấp hoặc thường chóng mặt khi đứng dậy nên uống ít và theo dõi phản ứng. Người dùng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc lợi tiểu cần hỏi bác sĩ trước khi uống thường xuyên. Tác dụng hạ huyết áp có thể cộng dồn. Người có máy đo huyết áp tại nhà nên ghi chỉ số trong vài tuần đầu sử dụng. Người đang điều trị đái tháo đường cũng nên theo dõi đường huyết. Một số nghiên cứu nhỏ cho thấy hibiscus có thể ảnh hưởng đến chỉ số này.
Những người nên tránh Trà hoa hibiscus, tương tác thuốc và cách bảo quản đài hoa
Ngoài người có vấn đề về huyết áp, một số nhóm khác cũng cần thận trọng khi uống hibiscus. Phụ nữ mang thai nên tránh sử dụng vì một số nghiên cứu trên động vật ghi nhận ảnh hưởng đến nội tiết và thai. Nhiều tài liệu về thảo dược cũng khuyên không dùng trong thai kỳ. Phụ nữ cho con bú nên hỏi bác sĩ trước khi uống. Người dùng thuốc dài ngày cần tham khảo dược sĩ về nguy cơ tương tác. Một số nghiên cứu nhỏ ghi nhận hibiscus có thể ảnh hưởng đến hấp thu hoặc thải trừ thuốc, gồm chloroquine và paracetamol. Chỉ uống cách thuốc vài giờ chưa chắc loại bỏ được nguy cơ này.
Người chuẩn bị phẫu thuật nên ngừng các loại trà thảo mộc có hoạt tính theo hướng dẫn của bác sĩ. Người mắc bệnh thận hoặc phải hạn chế lượng dịch cũng cần hỏi bác sĩ trước khi uống. Về bảo quản, đài hibiscus chứa đường và axit nên dễ hút ẩm, vón cục và mốc. Nên đựng trong hũ thủy tinh hoặc túi zip dày, có gói hút ẩm. Đóng kín ngay sau khi lấy và bảo quản nơi khô mát, tránh ánh nắng làm phai màu.
Trong mùa nồm, có thể bảo quản túi kín trong ngăn mát tủ lạnh. Khi lấy ra, cần chờ hũ trở về nhiệt độ phòng rồi mới mở để tránh hơi nước ngưng tụ. Chỉ nên mua lượng đủ dùng trong vài tháng. Mỗi lần mở hũ, hãy kiểm tra kẽ cánh xem có tơ trắng hoặc mùi ẩm bất thường không.
Giới hạn của trà hoa hibiscus và việc cần làm tiếp theo
Trà hoa hibiscus là thức uống thảo mộc có vị chua, màu đỏ và không chứa caffeine. Trà dễ pha nóng hoặc lạnh, đồng thời có một số nghiên cứu trên người về tác dụng hạ huyết áp. Tuy nhiên, hoạt tính này cũng đòi hỏi sự thận trọng khi sử dụng. Người huyết áp thấp, đang dùng thuốc hoặc phụ nữ mang thai cần đặc biệt lưu ý. Người uống thường xuyên cũng nên chú ý bảo vệ men răng.
Nếu muốn tìm hiểu atiso Đà Lạt có nước màu nâu, hãy đọc bài về trà atiso trong nhóm trà thảo mộc. Nếu thích khám phá màu sắc anthocyanin, bạn có thể thử trà hoa đậu biếc. Hai loại pha chung tạo màu tím tự nhiên. Để so sánh hibiscus với cúc, hồng, nhài, kim ngân và oải hương, hãy xem trang tổng hợp về trà hoa. Bài viết giúp đối chiếu hương vị, cách pha và đối tượng sử dụng.
Trên Fortea, sàn thương mại điện tử chuyên các sản phẩm trà, hãy kiểm tra kỹ thông tin hibiscus hoặc atiso đỏ. Nên hỏi người bán sản phẩm là đài khô hay đài tẩm đường, nguyên đài hay cắt nhỏ. Đồng thời, tìm hiểu nơi trồng, vụ thu hoạch và việc bổ sung phẩm màu hoặc hương liệu. Khi nhận hàng, hãy soi đài dưới ánh sáng và kiểm tra mùi. Sau đó, thả vài đài vào nước nóng để thử trước khi pha cả bình.
