Trà thảo mộc hòa tan là tên gọi chung cho các loại cốm, bột pha nhanh làm từ hoa, lá, rễ, quả của cây không phải cây chè: hoa cúc, la hán quả, kim ngân, rau má, bí đao, nhân sâm, cam thảo và vô số công thức phối trộn gọi là trà giải nhiệt hay trà mát. Gừng và atiso dạng hòa tan có bài riêng, bài này bàn phần còn lại, nơi có nhiều công thức nhiều vị và nhiều lời quảng cáo nhất. Bạn sẽ đọc được cách nhận diện các dạng trên thị trường, cách đọc một công thức năm bảy vị thảo mộc, cách phân biệt đồ uống thông thường với thực phẩm bảo vệ sức khỏe và thuốc, chất tạo ngọt nào đang nằm trong gói, những vị cần để ý khi uống hằng ngày, và cách tự thử, pha, cất một gói mới mua.
Trà thảo mộc hòa tan trên thị trường gồm những dạng nào
Trà thảo mộc hòa tan được chia thành ba dạng theo phương pháp sản xuất. Phổ biến nhất là cốm có đường, làm từ dịch chiết của một hoặc nhiều loại thảo mộc. Dịch được cô thành cao, trộn với đường xay, tạo hạt rồi sấy khô. Quy trình này tương tự cách sản xuất cốm gừng hoặc cốm atiso. Trà hoa cúc, bí đao, rau má và trà giải nhiệt nhiều vị thường thuộc nhóm này. Mỗi gói nặng từ vài gram đến hơn chục gram, khi pha có vị ngọt rõ.
Dạng thứ hai là bột sấy phun hoặc cốm sử dụng chất mang như tinh bột, maltodextrin hay lactose. Sản phẩm có thể dùng la hán quả, cỏ ngọt hoặc chất tạo ngọt tổng hợp, giúp giảm năng lượng. Trà sâm hòa tan nhập khẩu từ Hàn Quốc là ví dụ quen thuộc. Tuy nhiên, cần đọc nhãn vì một số loại chỉ chứa vài phần trăm chiết xuất sâm. Phần còn lại có thể chủ yếu là glucose hoặc lactose.
Dạng thứ ba là bột thảo mộc nghiền mịn, như gạo lứt rang, lá sen hoặc rau má. Loại này không tan hoàn toàn mà lơ lửng trong nước rồi lắng xuống đáy. Vì vậy, chúng gần với bột ngũ cốc hoặc bột rau hơn trà hòa tan thực sự. Người không dung nạp lactose cần kiểm tra thành phần chất mang. Nên tránh sản phẩm không ghi tên nhà sản xuất, chỉ cung cấp số điện thoại liên hệ.
Đọc một công thức nhiều vị: thứ tự, phần trăm và tên khoa học
Một gói trà giải nhiệt có thể chứa năm đến bảy vị thảo mộc. Ví dụ gồm hoa cúc, kim ngân hoa, la hán quả, cam thảo, hạ khô thảo, rễ tranh và mía lau. Quy định về nhãn hàng hóa yêu cầu ghi thành phần theo thứ tự khối lượng giảm dần. Vì vậy, thành phần đứng trước thường có lượng nhiều hơn thành phần đứng sau. Nếu đường đứng đầu, cần kiểm tra tỷ lệ các vị thảo mộc còn lại. Gói ghi 15% cao hỗn hợp nhưng không công bố tỷ lệ từng vị sẽ khó đánh giá hàm lượng cụ thể.
Tiếp theo, cần phân biệt cao chiết và bột thảo mộc. Cao là phần chất tan đã cô đặc, còn bột là nguyên liệu khô nghiền nhỏ. Một gram cao có thể tương đương nhiều gram nguyên liệu ban đầu. Vì vậy, không thể so trực tiếp 5% cao với 5% bột. Tên thảo mộc cũng cần được kiểm tra kỹ vì cách gọi có thể khác nhau giữa các vùng. Hoa cúc có thể là cúc vàng nhỏ, cúc trắng hoặc cúc La Mã, với mùi vị và nguồn gốc khác nhau. Nhãn ghi thêm tên khoa học giúp xác định nguyên liệu rõ hơn.
Cuối cùng, hãy kiểm tra thành phần hương liệu. Nhiều loại trà cúc hoặc trà sâm có bổ sung hương cúc, hương sâm để tăng mùi thơm. Điều này không sai, nhưng cần đối chiếu với tỷ lệ thảo mộc thực tế. Nếu hương rất đậm nhưng hàm lượng chiết xuất thấp, giá trị sản phẩm có thể chủ yếu nằm ở hương liệu.
Trà thảo mộc hòa tan
Đồ uống, thực phẩm bảo vệ sức khỏe hay thuốc: nhìn đâu trên bao bì
Cùng là cốm pha nước nóng, sản phẩm có thể được lưu hành dưới ba nhóm với quy định khác nhau. Thực phẩm thông thường là đồ uống, không được quảng cáo công dụng phòng hoặc chữa bệnh. Thực phẩm bảo vệ sức khỏe được phép công bố tác dụng hỗ trợ chức năng cơ thể trong phạm vi được chấp thuận. Bao bì bắt buộc ghi rõ sản phẩm không phải thuốc và không thay thế thuốc chữa bệnh. Thuốc cổ truyền dạng cốm có số đăng ký thuốc, hướng dẫn liều dùng, chống chỉ định và tác dụng phụ. Nhóm này thường được bán tại nhà thuốc.
Có thể nhận biết sơ bộ qua thông tin trên bao bì. Nếu sản phẩm chỉ ghi là trà, không có thông tin đăng ký thuốc hoặc phân loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe, cần thận trọng. Đặc biệt khi quảng cáo các công dụng như hạ men gan, trị mụn, chữa mất ngủ hoặc hạ huyết áp. Những tuyên bố này vượt quá phạm vi của đồ uống thông thường.
Cần cảnh giác hơn với sản phẩm quảng cáo giảm cân, thải độc hoặc nhuận tràng. Một số trà giảm cân chứa phan tả diệp, còn gọi là lá senna, có tác dụng nhuận tràng mạnh. Sử dụng kéo dài có thể gây mất nước và rối loạn điện giải. Cơ quan quản lý tại nhiều nước từng cảnh báo sản phẩm giảm cân chứa thuốc không khai báo. Nếu uống trà gây giảm cân nhanh bất thường, tim đập nhanh, mất ngủ hoặc tiêu chảy, hãy ngừng sử dụng. Nên giữ lại bao bì để kiểm tra và hỏi người bán về hồ sơ công bố, phân loại sản phẩm.
Chất tạo ngọt trong gói: đường, la hán quả, cỏ ngọt và cam thảo
Với cốm có đường, hãy lấy lượng đường trên 100 gram nhân với khối lượng gói rồi chia 100. Giả sử gói 12 gram chứa 85% đường, mỗi gói cung cấp khoảng 10 gram đường. WHO khuyến nghị đường tự do lý tưởng dưới 5% tổng năng lượng mỗi ngày. Mức này tương đương khoảng 25 gram với người lớn ăn 2.000 kcal. Uống ba gói trà giải nhiệt trong một ngày đã có thể vượt mức khuyến nghị.
Trà ít đường hoặc không đường thường sử dụng ba nguồn tạo ngọt tự nhiên. La hán quả chứa mogrosid, có độ ngọt cao hơn đường nhiều lần và gần như không cung cấp năng lượng. Trong trà giải nhiệt, nguyên liệu này vừa tạo vị thảo mộc vừa tạo ngọt. Cỏ ngọt, hay stevia, cho vị ngọt kéo dài nhưng hơi đắng ở hậu vị. Cam thảo tạo ngọt nhờ glycyrrhizin, một hợp chất cần đặc biệt lưu ý.
Dùng nhiều glycyrrhizin kéo dài có thể gây giữ muối, giữ nước, hạ kali máu và tăng huyết áp. Ủy ban Khoa học về Thực phẩm của EU từng đưa ra mốc tham khảo khoảng 100 mg mỗi ngày cho người lớn khỏe mạnh. Người nhạy cảm có thể bị ảnh hưởng ở mức thấp hơn. Tuy nhiên, nhãn trà thường không công bố hàm lượng glycyrrhizin nên khó tính lượng tiêu thụ. Nếu cam thảo đứng đầu nhóm thảo mộc, không nên uống nhiều gói mỗi ngày trong thời gian dài. Người cao huyết áp, bệnh tim, bệnh thận hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc tim mạch cần đặc biệt thận trọng. Phụ nữ mang thai cũng nên tránh sản phẩm có cam thảo là thành phần chính.
Những vị cần để ý khi uống hằng ngày dưới dạng hòa tan
Một túi lọc hoa cúc hãm nước sôi thường cho lượng chất tan khá nhỏ. Trong khi đó, cốm hòa tan chứa cao cô đặc nên uống nhiều gói có thể làm tăng lượng chất chiết hấp thụ. Vì vậy, cần chú ý một số thành phần thảo mộc. Nhân sâm có thể gây khó ngủ, bồn chồn hoặc tăng nhịp tim ở người nhạy cảm. Một số tài liệu ghi nhận tương tác với warfarin và thuốc điều trị đái tháo đường. Người dùng các thuốc này nên hỏi bác sĩ và tránh uống trà sâm buổi tối.
Hoa cúc, kim ngân và các cây họ Cúc có thể gây dị ứng ở người nhạy cảm với phấn hoa. Bạc hà có thể làm nặng thêm tình trạng trào ngược dạ dày thực quản. Các công thức chứa hạ khô thảo, rễ tranh, mã đề hoặc râu ngô có thể có tác dụng lợi tiểu nhẹ. Người mắc bệnh thận hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu nên tham khảo bác sĩ trước khi sử dụng.
Công thức càng nhiều thành phần càng khó xác định nguyên nhân khi xuất hiện phản ứng bất thường. Phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người cao tuổi dùng nhiều thuốc cần đặc biệt thận trọng. Nên ưu tiên sản phẩm một thành phần đã biết rõ hoặc hỏi bác sĩ trước khi dùng công thức phối trộn. Khi mới sử dụng, có thể thử một gói mỗi ngày trong vài ngày nếu phù hợp với hướng dẫn sản phẩm. Nếu xuất hiện nổi mẩn, ngứa, đau bụng, tiêu chảy, tim đập nhanh hoặc mất ngủ bất thường, hãy ngừng sử dụng. Nên mang theo bao bì khi đi khám để bác sĩ kiểm tra thành phần.
Tự thử, pha và cất một gói mới mua
Trước khi mua số lượng lớn, nên mua một hộp nhỏ để dùng thử. Đổ cốm ra đĩa trắng và quan sát màu sắc, trạng thái hạt. Cốm tốt thường khô rời, màu vàng nâu đến nâu sẫm tùy thành phần, không vón cục hay có đốm lạ. Pha một gói với 150–200 ml nước nóng khoảng 80–90°C, khuấy đều rồi để yên hai phút. Cốm từ cao chiết thường tan gần hết, chỉ để lại lớp cặn mịn. Bột thảo mộc nghiền có thể lắng nhiều hơn, đây là đặc điểm bình thường của dạng này.
Tiếp theo, kiểm tra mùi và vị. Trà cúc thật thường có mùi hoa khô hơi hăng, trà la hán ngọt nhẹ như mật cháy. Trà sâm có mùi đất đặc trưng và vị hơi đắng. Mùi thơm quá đậm, ngọt như kẹo có thể đến từ hương liệu. Nếu nước chỉ ngọt mà thiếu vị thảo mộc đặc trưng, hàm lượng nguyên liệu có thể thấp. Để giảm ngọt, có thể tăng lượng nước lên gấp rưỡi hướng dẫn. Cách khác là pha nửa gói cốm cùng hoa cúc hoặc la hán quả khô đã hãm.
Cốm thảo mộc rất dễ hút ẩm, đặc biệt là loại chứa đường. Hộp đã mở cần đậy kín, có gói hút ẩm và bảo quản nơi khô mát. Tránh đặt gần bếp hoặc trong tủ lạnh, luôn sử dụng thìa khô. Cốm vón nhẹ nhưng không đổi mùi có thể vẫn sử dụng được nếu được bảo quản đúng cách. Nếu cốm chảy nước, sẫm màu hoặc có mùi chua, mốc, cần bỏ ngay. Nước đã pha nên uống hết trong ngày.
Giới hạn của trà thảo mộc hòa tan và việc cần làm tiếp theo
Trà thảo mộc hòa tan tiện lợi, dễ uống nhưng nhiều sản phẩm chứa đường nhiều hơn thảo mộc. Công thức phối trộn thường không công bố tỷ lệ từng vị. Ngoài ra, quảng cáo dễ khiến người mua nhầm lẫn giữa đồ uống và sản phẩm chữa bệnh. Cần nhớ rằng trà thảo mộc là đồ uống, không phải thuốc.
Nếu thích một vị cụ thể, bạn có thể chọn hoa cúc, cam thảo hoặc bạc hà khô để hãm. Dạng này thường giúp nhận biết nguyên liệu rõ hơn cốm hòa tan. Bài tổng hợp về trà thảo mộc giới thiệu từng vị, cách pha và những người cần thận trọng. Bài trà atiso hòa tan hướng dẫn đọc tỷ lệ cao chiết và so sánh với túi lọc. Trong khi đó, bài trà gừng hòa tan phân tích riêng dạng cốm gừng.
Khi xem trà thảo mộc hòa tan trên Fortea, sàn thương mại điện tử chuyên sản phẩm trà, hãy hỏi kỹ người bán. Cần xác định thành phần chính, tỷ lệ thảo mộc, dạng cao hay bột và chất tạo ngọt. Đồng thời, kiểm tra cam thảo, nhân sâm, phân loại lưu hành và ngày sản xuất. Để so sánh với trà xanh, trà đen, trà chanh hoặc trà đào hòa tan, hãy xem trang tổng hợp về trà hòa tan.
