Trà đen hữu cơ là trà đen được trồng và chế biến theo một tiêu chuẩn hữu cơ, có tổ chức chứng nhận xác nhận. Nguyên tắc ấy giống hệt trà xanh hữu cơ, nhưng trà đen có vài chỗ riêng khiến người mua cần hỏi thêm: phần lớn trà đen hữu cơ bán ở Việt Nam là hàng nhập, mang dấu chứng nhận của nước khác; quá trình làm trà đen dài hơn và dùng nhiều nhiệt hơn, nên khâu xưởng quan trọng hơn; và nhiều gói trà đen hữu cơ có ướp hương. Bài này đi qua các dấu chứng nhận hay gặp trên trà đen nhập, khâu chế biến nào có thể làm hỏng chuỗi hữu cơ, một chất nhiễm liên quan đến nhiên liệu sấy mà chữ hữu cơ không tự loại trừ, quy tắc hương liệu cho trà hữu cơ có hương, bài học từ Sri Lanka năm 2021, và cách đọc phiếu kiểm nghiệm.
Trà đen hữu cơ trên thị trường Việt Nam phần lớn là hàng nhập
Khi tìm trà đen hữu cơ trên các kênh bán hàng trong nước, phần lớn sản phẩm đến từ Ấn Độ, Sri Lanka hoặc Trung Quốc. Một số khác do các hãng châu Âu phối trộn và đóng gói. Trà hữu cơ sản xuất trong nước có nhưng ít. Phổ biến hơn là hồng trà từ chè Shan tuyết ở vùng núi phía Bắc, với sản lượng nhỏ. Vì vậy, câu hỏi đầu tiên không phải trà có hữu cơ không, mà là hữu cơ theo luật của nước nào.
Trà Ấn Độ xuất khẩu thường mang logo India Organic. Đây là dấu của Chương trình quốc gia về sản xuất hữu cơ NPOP, do APEDA quản lý. Bộ quy định hiện hành là bản thứ tám, năm 2024. Trà bán vào châu Âu mang dấu lá sao xanh của EU kèm mã tổ chức kiểm soát. Trà bán vào Mỹ mang dấu USDA Organic. Cách đọc từng dấu, thời gian chuyển đổi và cách tra cơ sở dữ liệu đã được trình bày trong bài về trà xanh hữu cơ. Các nguyên tắc này áp dụng tương tự cho trà đen.
Ở đây cần lưu ý hai điểm riêng. Thứ nhất, dấu nước ngoài chứng nhận cho thị trường tương ứng. Khi hàng về Việt Nam và được chia nhỏ, đóng lại, khâu này nằm ngoài chứng nhận gốc. Ngoại lệ là đơn vị đóng gói cũng được chứng nhận. Thứ hai, trà hữu cơ nhập khẩu vẫn phải có nhãn phụ tiếng Việt. Nhãn cần ghi đơn vị nhập khẩu, xuất xứ và hạn dùng. Vì vậy, hãy hỏi người bán trà còn nguyên bao bì nhà sản xuất hay đã được chia lẻ, và ai thực hiện việc chia lẻ.
Làm trà đen dài hơn trà xanh, và chuỗi hữu cơ có nhiều chỗ để đứt hơn
Trà xanh chỉ cần diệt men, vò và sấy. Trà đen phải qua làm héo, vò hoặc nghiền cắt, lên men rồi sấy. Sau đó, trà còn được sàng theo kích thước. Mỗi khâu đều có nguy cơ khiến trà hữu cơ lẫn với trà thường nếu cùng xưởng sản xuất cả hai loại.
Ở các đồn điền lớn của Ấn Độ và Sri Lanka, một nhà máy thường nhận búp từ nhiều nguồn. Trà có thể đến từ vườn của đồn điền hoặc các nông hộ nhỏ quanh vùng. Nếu chỉ một phần vườn đạt chứng nhận, nhà máy phải chạy mẻ hữu cơ riêng. Máng héo, máy vò, sàn lên men và lò sấy phải được vệ sinh trước khi chạy. Nhà máy cũng phải ghi chép để truy lại từng mẻ trà về đúng vùng trồng. Vì vậy, người mua nên kiểm tra giấy chứng nhận có bao gồm phạm vi chế biến hay chỉ ghi vùng trồng. Nếu chỉ ghi vườn chè, bạn mới biết nguồn búp đạt chuẩn, chưa biết trà thành phẩm có giữ được như vậy không.
Chữ hữu cơ cũng không thay đổi cách chế biến trà. Trà đen hữu cơ vẫn có thể là orthodox lá nguyên hoặc CTC viên nhỏ. Trà vẫn được chia thành OP, BOP, Dust như trà thường. Vì vậy, sau khi đọc thông tin hữu cơ, bạn vẫn cần xem loại lá để biết mình sắp pha thứ gì.
Trà đen hữu cơ
Anthraquinone trong trà: vì sao chữ hữu cơ không tự loại trừ
Anthraquinone trong trà là ví dụ rõ để hiểu chứng nhận hữu cơ bảo đảm điều gì. Chất này từng được dùng làm thuốc xua chim ở một số nước. Liên minh châu Âu đặt giới hạn dư lượng trong trà ở mức 0,02 mg/kg. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy phần lớn anthraquinone trong trà không đến từ việc phun trên vườn.
Nhóm Yu và cộng sự năm 2022 so sánh trà làm bằng lò đốt than với lò điện. Kết quả cho thấy dùng than làm lượng anthraquinone tăng từ 4,3 đến 23,9 lần. Mức tăng cao nhất xuất hiện ở khâu làm chín và sấy, với một số mẫu vượt giới hạn EU. Một nghiên cứu năm 2023 cũng đề xuất không khí ô nhiễm quanh vùng trồng là một nguồn. Với trà đen, khâu sấy cần lượng khí nóng lớn. Ở nhiều vùng, lò sấy vẫn đốt củi hoặc than. Vì vậy, trà đen hữu cơ đạt chuẩn canh tác vẫn có thể nhiễm anthraquinone nếu khói lọt vào khí sấy.
Chứng nhận hữu cơ kiểm soát việc dùng chất bị cấm trên vườn và trong xưởng. Nó không trực tiếp kiểm soát khói từ nhiên liệu. Người mua không thể tự đo chất này, nhưng có thể hỏi hai câu. Thứ nhất, lò sấy dùng nhiên liệu gì và có bộ trao đổi nhiệt để khói không tiếp xúc với lá không. Thứ hai, lô trà có phiếu kiểm nghiệm dư lượng theo danh mục của thị trường khó tính như EU không.
Trà Earl Grey hữu cơ và các loại trà đen hữu cơ có hương
Trà đen có hương như Earl Grey, trà chai, trà hương đào hay vani là nơi chữ hữu cơ dễ bị hiểu sai. Lá trà có thể hữu cơ, nhưng hương liệu thì chưa chắc. Quy định hữu cơ EU 2018/848 chỉ cho phép một số hương liệu tự nhiên trong thực phẩm hữu cơ. Nếu ghi natural bergamot flavouring hay natural vanilla flavouring, ít nhất 95% phần tạo hương phải đến từ nguồn được nêu. Chế phẩm hương làm từ thực phẩm cũng được phép sử dụng.
Từ ngày 01/01/2022, loại chỉ ghi natural flavouring chung chung không còn được dùng cho sản phẩm hữu cơ ở EU. Quy định này cũng áp dụng với natural flavouring with other natural flavourings. Hương liệu được tính như một thành phần nông nghiệp. Sản phẩm hữu cơ phải có ít nhất 95% thành phần nông nghiệp là hữu cơ. Nếu hương không hữu cơ, nó nằm trong 5% còn lại cùng các thành phần không hữu cơ khác. USDA cũng áp dụng ngưỡng 95% cho sản phẩm ghi organic. Vì vậy, Earl Grey hữu cơ mang dấu EU hợp lệ phải sử dụng hương tự nhiên từ bergamot.
Ở Việt Nam, quy định về nhãn hàng hóa yêu cầu ghi rõ loại hương liệu trên nhãn. Đó có thể là hương liệu tự nhiên, giống tự nhiên, tổng hợp hoặc nhân tạo. Nếu trà ghi hữu cơ nhưng thành phần có hương liệu giống tự nhiên hoặc tổng hợp, thông tin hữu cơ cần được kiểm tra kỹ. Với trà chai hữu cơ, nên kiểm tra thêm quế, gừng và bạch đậu khấu. Các loại gia vị này cũng là thành phần nông nghiệp và được tính vào tỷ lệ hữu cơ.
Bài học từ Sri Lanka năm 2021: hữu cơ không thể làm trong một đêm
Tháng 4/2021, Sri Lanka cấm nhập phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Mục tiêu là chuyển gần như toàn bộ nền nông nghiệp sang hữu cơ trong thời gian ngắn. Ngành chè, một nguồn ngoại tệ lớn của nước này, chịu ảnh hưởng nặng. Theo các bài tổng hợp được dẫn lại, sản lượng chè giảm hơn 20% trong những tháng đầu. Thiệt hại của ngành được ước tính trên 425 triệu USD. Lệnh cấm được nới dần ngay trong năm 2021, nhưng giá phân bón sau đó lại tăng.
Câu chuyện này giúp giải thích vì sao trà đen hữu cơ chỉ chiếm phần nhỏ của thị trường và thường đắt hơn. Chè là cây cần nhiều đạm. Nếu bỏ phân tổng hợp mà không có phương án thay thế, năng suất có thể giảm mạnh. Các giải pháp gồm bón hữu cơ, che phủ đất và quản lý sâu bệnh phù hợp. Vườn hữu cơ thực sự còn phải trải qua thời gian chuyển đổi nhiều năm. Sản lượng thấp hơn và chi phí này được phản ánh một phần vào giá bán.
Tuy nhiên, trà mang nhãn Sri Lanka trong năm 2021 không vì thế mà trở thành hữu cơ. Hữu cơ là chứng nhận cho một cơ sở, không phải thuộc tính của một quốc gia hay một năm. Vì vậy, nếu trà đen hữu cơ được bán với giá gần bằng trà thường, người mua nên kiểm tra giấy tờ kỹ hơn. Mức giá thấp chưa chắc chứng minh hàng giả, nhưng là lý do hợp lý để xác minh.
Phiếu kiểm nghiệm và các câu hỏi gửi người bán trước khi mua
Giấy chứng nhận hữu cơ nói về cách sản xuất, còn phiếu kiểm nghiệm nói về lô hàng cụ thể. Vì vậy, bạn nên xin cả hai. Một phiếu kiểm nghiệm hữu ích thường có tên phòng thử nghiệm, số hiệu mẫu, ngày lấy mẫu và mã lô. Các chỉ tiêu nên gồm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng như chì. Với trà xuất sang châu Âu, phiếu thường có thêm anthraquinone.
Khi đọc phiếu, hãy kiểm ba điều. Thứ nhất, mã lô trên phiếu có khớp với gói trà hay không. Nếu khác, người bán cần giải thích được lý do. Thứ hai, ngày thử nghiệm có gần ngày sản xuất của lô đó không. Một phiếu từ ba năm trước không nói nhiều về lô năm nay. Thứ ba, phòng thử nghiệm có được công nhận ISO/IEC 17025 không. Thông tin này thường thể hiện bằng logo và số hiệu công nhận trên phiếu. Ngoài ra, nên hỏi vụ hái, tháng sản xuất, nơi đóng gói và đơn vị chia lẻ. Nếu trà được chia lẻ, cần xem đơn vị đó có nằm trong chuỗi chứng nhận không. Bạn cũng có thể hỏi lò sấy sử dụng nhiên liệu gì.
Cuối cùng, hãy hãm thử như với mọi loại trà đen. Khi so mẫu, có thể dùng 2 gram trà cho 100 ml nước sôi rồi quan sát màu, ngửi và nếm. Hữu cơ không tự làm trà ngon hơn hay dở hơn. Hương vị vẫn phụ thuộc vào giống chè, độ non của búp, mùa thu hoạch và tay nghề lên men.
Giới hạn của chứng nhận hữu cơ trên trà đen và việc cần làm tiếp theo
Chứng nhận hữu cơ là cam kết về cách trồng và chế biến trong phạm vi được đánh giá. Nó không cho biết trà còn mới hay được bảo quản đúng. Chứng nhận cũng không loại trừ mọi chất nhiễm từ môi trường hoặc làm thay đổi thành phần của trà. Trà đen hữu cơ vẫn có caffeine và tanin ảnh hưởng đến hấp thu sắt. Người mất ngủ, dạ dày yếu, thiếu máu thiếu sắt hoặc phụ nữ mang thai nên uống vừa phải. Người đang dùng thuốc cũng nên hỏi bác sĩ khi cần.
Nếu cần hướng dẫn cách đọc và tra giấy chứng nhận, bài về trà xanh hữu cơ đã trình bày từng bước. Nếu định mua Earl Grey hữu cơ, bài về trà đen Earl Grey giải thích cách đọc hương liệu trên nhãn. Nếu chủ yếu mua trà dạng túi, bài về trà đen túi lọc bàn riêng về loại trà và chất liệu túi.
Khi xem trà đen hữu cơ trên Fortea, sàn thương mại điện tử chuyên các sản phẩm trà, hãy dùng những câu hỏi ở trên để hỏi người bán. Đồng thời, nên xin phiếu kiểm nghiệm đúng với lô trà định mua. Để so trà hữu cơ với các loại trà đen khác, hãy quay lại trang tổng hợp về trà đen.
