Trà hoa là cái tên người bán dùng cho hai nhóm hàng khác nhau. Nhóm thứ nhất là trà thật, tức lá chè được ướp cho ngấm hương hoa, như trà nhài. Nhóm thứ hai là hoa sấy khô đem hãm nước uống, như hoa cúc, hoa hồng, đậu biếc, kim ngân, oải hương hay hibiscus; trong đó không có lá chè nào, nên về bản chất là đồ uống thảo mộc, người phương Tây gọi là tisane. Trang này dành cho người định mua trà hoa trên Fortea và muốn biết mình đang mua gì: từng loại hoa khác nhau ở giống, ở cách sấy và cách pha ra sao, dấu hiệu nào cho thấy hoa bị xông lưu huỳnh, nhuộm màu hay tẩm hương liệu, ai nên thận trọng với loại nào, và lúc nào nên chuyển sang một nhóm trà khác.
Gồm những gì và vì sao phải tách hai nhóm
Trà hoa cần được phân biệt giữa trà ướp hoa và hoa sấy, không chỉ về tên gọi. Sự khác biệt quyết định hàm lượng caffeine và nhiệt độ pha. Trà nhài thường làm từ trà xanh, đôi khi từ trà trắng hoặc ô long, nên vẫn chứa caffeine. Người mất ngủ uống buổi tối có thể khó ngủ. Ngược lại, cúc, hồng, đậu biếc và hibiscus không chứa caffeine nhưng có những lưu ý riêng. Hoa họ Cúc có thể gây dị ứng ở người nhạy cảm với phấn hoa. Hibiscus có thể ảnh hưởng đến huyết áp, còn kim ngân là vị thuốc trong Đông y.
Nhóm hoa sấy thường khó kiểm soát chất lượng hơn. Nhiều sản phẩm nhập từ Trung Quốc, sau đó đóng lại vào túi zip hoặc hũ thủy tinh. Nhãn đôi khi chỉ ghi tên hoa. ISO 3720 cho trà đen và ISO 11287 cho trà xanh chỉ áp dụng cho lá chè, không áp dụng cho hoa sấy. Vì vậy, người mua cần dựa vào quy định an toàn thực phẩm chung. Nhãn phải có tên sản phẩm, thành phần, xuất xứ, đơn vị chịu trách nhiệm và hạn sử dụng. Hàng nhập khẩu phải có nhãn phụ tiếng Việt theo quy định.
Có ba bước kiểm tra đơn giản với hoa sấy. Đầu tiên, ngửi khi mở túi. Hương phải tự nhiên, không hắc, chua hoặc nồng mùi nước hoa. Tiếp theo, quan sát màu sắc. Hoa sấy thường hơi xỉn, không đều màu; màu rực rỡ đồng loạt cần được kiểm tra thêm. Cuối cùng, hãm thử bằng nước nguội trong mười phút. Nếu nước chuyển màu đậm bất thường, cần xem xét nguy cơ sử dụng phẩm màu.
Loại ủ hoa cúc: cúc vàng, cúc chi và mùi lưu huỳnh
Trà hoa cúc là loại quen thuộc nhất ở Việt Nam, nhưng cũng có nhiều sản phẩm kém chất lượng. Nguyên liệu chủ yếu thuộc loài Chrysanthemum morifolium, được trồng lâu đời tại Trung Quốc. Các giống nổi tiếng gồm Hàng bạch cúc ở Đồng Hương, Chiết Giang và Cống cúc ở Hoàng Sơn, An Huy. Gần đây, kim ti hoàng cúc với bông lớn, vàng óng cũng trở nên phổ biến. Chỉ một bông có thể pha đủ một cốc. Tại Việt Nam, cúc vàng và cúc chi có bông nhỏ, vị đắng nhẹ hơn. Chúng được trồng, sao sấy tại một số vùng đồng bằng Bắc Bộ, trong đó có Hưng Yên.
Rủi ro lớn nhất là hoa bị xông lưu huỳnh. Cách xử lý này giúp hoa giữ màu sáng, hạn chế mọt và nấm mốc nhưng có thể để lại dư lượng lưu huỳnh đioxit. Hoa xông thường có mùi hắc hoặc hơi chua khi mở túi, màu sáng đều bất thường. Nước pha có thể hơi chua và gây cảm giác se đầu lưỡi. Hoa không xông thường vàng xỉn hơn, cánh có chỗ ngả nâu và mang hương cúc dịu nhẹ. Tuy nhiên, không thể xác định chắc chắn dư lượng lưu huỳnh chỉ bằng màu sắc hoặc mùi.
Cách pha phổ biến là dùng 5–7 bông nhỏ với 200 ml nước ở nhiệt độ 90–95°C. Hãm khoảng 3–5 phút để hoa tiết hương và vị. Người dị ứng với hoa họ Cúc hoặc phấn hoa nên thận trọng khi sử dụng. Bài về trà hoa cúc trình bày chi tiết các giống cúc, cách nhận biết nguy cơ xông lưu huỳnh và cách pha từng loại để tránh đắng.
- Trà hoa
Ủ với hoa hồng: nụ, cánh và hoa trồng để ăn
Trà hoa hồng được làm từ nụ hoặc cánh hoa hồng sấy khô. Điều đầu tiên cần xác định là hoa được trồng làm thực phẩm hay trang trí. Hoa hồng cắt cành thường được phun thuốc bảo vệ thực vật để giữ bông đẹp. Loại hoa này không được kiểm soát thời gian cách ly để làm trà. Hoa làm trà phần lớn nhập từ Trung Quốc, chủ yếu là hồng mai khôi (Rosa rugosa). Vùng trồng nổi tiếng là Bình Âm, Sơn Đông. Một số giống hồng đỏ thẫm tại Vân Nam cũng được dùng làm bánh và trà. Hoa hồng Damask (Rosa damascena), nổi tiếng trong ngành tinh dầu Bulgaria, cũng được sấy làm trà.
Nụ hồng sấy đẹp thường có màu hồng tím tự nhiên, cánh khô giòn và nhẹ. Hương thơm đặc trưng của hoa hồng khô, xen chút mùi mật. Khi pha đúng, nước trà có màu vàng nhạt đến hồng rất nhạt. Thêm vài giọt chanh có thể khiến nước chuyển hồng rõ hơn do anthocyanin phản ứng với axit. Nếu nụ gặp nước nguội đã tiết màu đỏ hồng đậm, cần nghi ngờ phẩm màu. Nụ làm nhuộm màu ngón tay khi bóp cũng là dấu hiệu cần kiểm tra. Mùi quá nồng, giống xà phòng, có thể cho thấy hoa được tẩm hương liệu.
Lượng pha phổ biến là 5–8 nụ cho 200 ml nước ở nhiệt độ 85–90°C. Hãm khoảng 4–5 phút để hoa tiết hương tự nhiên. Bài về trà hoa hồng hướng dẫn phân biệt các giống hồng, nụ và cánh hoa. Đồng thời, bài viết trình bày cách kiểm tra màu sắc và hương thơm trước khi sử dụng.
Trà hoa nhài: lá chè ngấm hương, không phải lá chè trộn hoa
Trà hoa nhài ở Việt Nam thường là trà xanh ướp hoa nhài (Jasminum sambac). Giá trị của loại trà này nằm ở kỹ thuật ướp, không phải số hoa khô trong túi. Hoa nhài thường nở và tỏa hương vào ban đêm. Người làm trà hái nụ vào buổi chiều khi hoa còn ngậm, sau đó để hoa hé dần. Hoa được trộn đều hoặc xếp lớp với trà khô để trà hút hương trong nhiều giờ. Sau mỗi lượt, người làm trà sàng bỏ bã hoa, sấy lại trà rồi tiếp tục ướp bằng hoa mới. Số lượt ướp càng nhiều, hương thường càng sâu và bền qua các nước pha.
Tại Phúc Châu, Trung Quốc, nghề ướp trà nhài đã có lịch sử lâu đời. Trà cao cấp thường được ướp nhiều lượt và sàng sạch bã hoa. Vì vậy, túi trà có vài cánh nhài khô chưa chắc thơm hơn túi không còn hoa. Hoa sau khi ướp gần như đã hết hương, đôi khi được giữ lại để trang trí. Loại cần tránh là trà xịt hương nhài tổng hợp. Trà khô thường có mùi rất nồng, hương gắt và bám tay. Tuy nhiên, hương có thể giảm mạnh từ nước thứ hai, để lộ vị trà nền mỏng và chát.
Với trà nhài có nền trà xanh, nên pha bằng nước khoảng 80–85°C để hạn chế vị đắng. Ngoài trà ướp hoa, còn có nụ nhài sấy khô dùng pha riêng như một loại hoa sấy không chứa caffeine. Bài về trà hoa nhài trình bày chi tiết số lượt ướp và cách đánh giá hương trà khô, hương nước. Đồng thời, bài viết giới thiệu các loại trà nền thường được sử dụng.
Trà hoa đậu biếc: màu xanh đổi tím khi gặp chanh
Trà hoa đậu biếc được ưa chuộng chủ yếu nhờ màu sắc hơn là hương vị. Hoa thuộc cây đậu biếc (Clitoria ternatea), một loại dây leo dễ trồng ở miền Nam và miền Trung. Sắc tố anthocyanin trong hoa tạo màu xanh lam đậm khi pha với nước. Khi thêm chanh hoặc nước cam, độ pH giảm khiến nước chuyển sang tím rồi hồng tím. Ngược lại, nước có tính kiềm khiến màu ngả xanh lục. Đây là phản ứng hóa học tự nhiên, không phải phẩm màu. Phản ứng đổi màu cũng giúp kiểm tra sơ bộ chất lượng hoa. Hoa đậu biếc thật thường đổi màu khi gặp chanh, trong khi một số phẩm màu xanh không có phản ứng tương tự.
Về hương vị, đậu biếc khá nhạt, hơi có mùi đậu và cỏ khô. Vì vậy, hoa thường được pha cùng sả, gừng, mật ong hoặc dùng tạo màu cho trà sữa, xôi và bánh. Hoa tốt có màu xanh tím sẫm, phần gốc trắng hoặc vàng nhạt, khô giòn và không bết dính. Hoa bảo quản lâu hoặc phơi dưới nắng gắt thường bị bạc màu. Khi pha, nước có thể nhạt và ngả xám. Lượng dùng phổ biến khoảng 5–10 bông cho mỗi ly, hãm với nước nóng khoảng 5 phút.
Nghiên cứu trên người về tác dụng của đậu biếc hiện còn hạn chế. Vì vậy, phụ nữ mang thai, đang cho con bú hoặc người dùng thuốc nên thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ. Bài về trà hoa đậu biếc giải thích phản ứng đổi màu, cách chọn hoa khô và những phương pháp pha phổ biến.
Trà hoa kim ngân: vị thuốc quen, không nên uống thay nước
Trà hoa kim ngân được làm từ nụ hoa của cây kim ngân (Lonicera japonica). Hoa mới nở có màu trắng, sau vài ngày chuyển sang vàng. Trên cùng một dây thường xuất hiện cả hai màu, tạo nên tên gọi kim ngân, nghĩa là vàng và bạc. Phần được đánh giá tốt nhất là nụ hái trước khi hoa nở, còn thon dài, xanh nhạt hoặc trắng ngà. Nụ đã nở bung thường giảm hương và chất lượng. Tại Việt Nam và Trung Quốc, kim ngân hoa là vị thuốc có tên trong dược điển. Đông y sử dụng loại hoa này như một vị thuốc thanh nhiệt.
Vì có tính chất dược liệu, trà hoa kim ngân nên được dùng theo từng đợt ngắn, không thay nước lọc hằng ngày. Theo y học cổ truyền, kim ngân thuộc nhóm có tính hàn. Kinh nghiệm dân gian khuyên người hay lạnh bụng, tiêu chảy hoặc dạ dày yếu không nên dùng nhiều. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người đang dùng thuốc nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc trước khi sử dụng.
Khi mua, cần lưu ý nhiều loài Lonicera khác nhau có thể được bán dưới cùng tên kim ngân. Dược điển Trung Quốc cũng phân biệt riêng các loài này. Nụ kim ngân tốt phải khô, không mốc, ít lẫn lá và cuống, có hương nhẹ. Vị trà thường hơi đắng rồi chuyển ngọt. Lượng pha khoảng 2–3 gram cho 200 ml nước sôi, hãm trong 5 phút. Bài về trà hoa kim ngân hướng dẫn chọn nụ, phân biệt các loài dễ nhầm lẫn và những đối tượng không nên sử dụng.
Trà hoa oải hương: phải là loại dùng cho thực phẩm
Trà hoa oải hương là loại dễ mua nhầm vì nhiều sản phẩm tại Việt Nam được bán để trang trí, làm túi thơm hoặc mỹ phẩm. Oải hương dùng pha trà thường thuộc loài Lavandula angustifolia, còn gọi là oải hương Anh, có hương dịu và ngọt. Giống lai lavandin (Lavandula × intermedia) có bông lớn, nhiều tinh dầu, thường dùng làm nước hoa và xà phòng. Loại này có mùi hăng, nhiều long não hơn, khi pha dễ đắng và có vị giống xà phòng. Hoa trồng làm cảnh hoặc túi thơm có thể chứa dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Một số sản phẩm còn được tẩm tinh dầu để giữ hương lâu.
Vì vậy, chỉ nên mua oải hương ghi rõ dùng cho thực phẩm hoặc pha trà. Sản phẩm cần có tên loài, xuất xứ và đơn vị chịu trách nhiệm. Hàng bán làm trà chủ yếu nhập từ châu Âu, một phần từ Trung Quốc. Hoa tốt thường có màu tím xám hoặc tím lam, khô và ít cuống vụn. Khi bóp nhẹ giữa hai ngón tay, hoa tỏa hương dịu tự nhiên.
Oải hương có hương khá nồng nên chỉ cần khoảng nửa đến một thìa cà phê hoa cho mỗi cốc. Dùng nước nóng khoảng 90–95°C và hãm trong 5 phút. Cho quá nhiều hoa dễ khiến nước trà bị đắng. Oải hương thường được pha cùng trà đen, hoa cúc hoặc một chút mật ong. Bài về trà hoa oải hương hướng dẫn phân biệt hoa dùng làm thực phẩm với nguyên liệu mỹ phẩm, trang trí. Đồng thời, bài viết giới thiệu cách pha để tránh vị gắt.
Trà hoa hibiscus: đài atiso đỏ, không phải atiso Đà Lạt
Trà hoa hibiscus được làm từ đài hoa của cây Hibiscus sabdariffa, còn gọi là atiso đỏ hoặc bụp giấm. Phần đem sấy là lớp đài đỏ thẫm, dày và mọng bao quanh quả, không phải cánh hoa. Cần phân biệt với atiso Đà Lạt (Cynara scolymus), một loài thuộc họ Cúc hoàn toàn khác. Loại này dùng bông và lá để làm trà atiso quen thuộc. Hai loại cây chỉ có điểm chung trong tên gọi. Hibiscus cho nước màu đỏ ruby, vị chua rõ như me nhờ chứa nhiều axit hữu cơ. Vì vậy, trà thường được pha cùng đường, mật ong, gừng hoặc quế và rất thích hợp để uống lạnh.
Đài hoa tốt có màu đỏ sẫm đều, khô nhưng vẫn hơi dẻo, không có đốm mốc trắng. Hương thường chua thơm tự nhiên. Đài nâu xỉn, vụn nát hoặc có mùi ẩm thường là hàng bảo quản lâu. Lượng pha khoảng 1,5–2 gram cho 200 ml nước gần sôi, hãm trong 5 phút. Ngoài pha nóng, có thể ủ lạnh qua đêm trong tủ lạnh để vị trà tròn hơn.
Nghiên cứu của McKay và cộng sự năm 2010 ghi nhận tác động của hibiscus đối với huyết áp. Người trưởng thành có huyết áp hơi cao uống ba cốc mỗi ngày trong sáu tuần. Kết quả cho thấy huyết áp tâm thu giảm so với nhóm dùng giả dược. Vì vậy, người huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ áp, lợi tiểu cần hỏi bác sĩ trước khi uống thường xuyên. Người điều trị bệnh lâu dài cũng nên thận trọng, còn phụ nữ mang thai nên tránh sử dụng. Bài về trà hoa hibiscus hướng dẫn chọn đài hoa, pha nóng, pha lạnh và những đối tượng cần lưu ý.
Giới hạn và khi nào nên chọn loại khác
Trà hoa là đồ uống, không phải thuốc. Những quảng cáo như trà hoa cúc chữa mất ngủ, hibiscus giảm cân hay đậu biếc thải độc cần được xem xét thận trọng. Các tuyên bố này thường dựa trên nghiên cứu ở động vật hoặc chiết xuất liều cao. Kết quả không thể áp dụng trực tiếp cho việc uống vài chén trà mỗi ngày. Hoa khô hút ẩm nhanh nên cần bảo quản trong hũ kín, có gói hút ẩm, tránh nắng và xa bếp. Hoa đã ngả màu, mềm, có mùi ẩm hoặc xuất hiện đốm trắng thì nên bỏ.
Người mua lẻ nên chọn lượng đủ dùng trong vài tháng thay vì mua túi lớn. Hương hoa thường mất nhanh hơn hương lá chè. Người dị ứng, phụ nữ mang thai hoặc đang dùng thuốc dài hạn nên đọc kỹ lưu ý và hỏi bác sĩ khi cần.
Nếu muốn thưởng thức hương hoa nhưng vẫn giữ vị trà rõ ràng, bạn có thể tham khảo hub trà sen. Danh mục này tập hợp các loại trà ướp sen Việt Nam, từ trà sen Tây Hồ đến trà sen xổi. Nếu cần đồ uống không caffeine vào buổi tối, hãy tham khảo hub trà thảo mộc. Đây cũng là nơi tìm hiểu thêm về gừng, sả, quế và atiso Đà Lạt.
Trên Fortea, sàn thương mại điện tử chuyên các sản phẩm trà, trà hoa được phân chia theo từng loại hoa. Trà ướp hoa và hoa sấy cũng được tách thành các nhóm riêng. Cách phân loại này giúp người mua so sánh đúng loại sản phẩm trước khi đặt hàng.
