Trà gừng là thứ nước nhiều nhà tự nấu mà không cần công thức: vài lát gừng, nước sôi, thêm chút mật ong. Vì quá quen nên ít ai để ý rằng gừng tươi và gừng khô cay theo hai kiểu khác nhau, rằng củ gừng chợ và lát gừng sấy đóng gói có thể chênh nhau rất xa về mùi, và rằng gừng đặc uống hằng ngày không hợp với tất cả mọi người. Bài này trả lời những chuyện cụ thể: trên thị trường có những dạng trà gừng nào, vị cay đến từ đâu và thay đổi ra sao khi sấy, cách chọn củ và giống gừng, tỷ lệ pha cho từng dạng, cách đọc nhãn gừng sấy, gừng bột, cách cất giữ để không mốc, và những người nên hạn chế.
Trà gừng trên thị trường gồm những dạng nào
Trà gừng có năm dạng phổ biến trên thị trường, phù hợp với từng nhu cầu sử dụng. Thứ nhất là gừng tươi, mua về tự thái, giá rẻ và thơm nhất. Tuy nhiên, phải chuẩn bị mỗi lần uống và gừng dễ héo khi bảo quản lâu trong tủ lạnh. Thứ hai là gừng thái lát sấy khô, đóng túi hoặc hũ, mỗi lát dày khoảng 1–2 mm. Loại này tiện mang theo, chỉ cần lấy vài lát cho vào cốc. Thứ ba là gừng xay bột hoặc cắt vụn đóng túi lọc. Dạng này pha nhanh nhưng nước dễ đục và khó kiểm tra nguyên liệu.
Thứ tư là gừng phối trộn với sả, quế, trà đen, trà xanh, táo đỏ hoặc kỷ tử. Thứ năm là trà gừng hòa tan, dạng bột hoặc cốm tan nhanh trong nước nóng. Sản phẩm thường chứa tỷ lệ đường cao, đôi khi chiếm phần lớn khối lượng. Dạng này thuộc nhóm trà hòa tan và có bài viết riêng.
Việc lựa chọn nên dựa trên ba câu hỏi. Trước hết, bạn thường uống ở đâu? Nếu uống tại nhà, gừng tươi là lựa chọn phù hợp. Nếu uống tại văn phòng, gừng sấy hoặc túi lọc tiện lợi hơn. Tiếp theo, bạn uống bao nhiêu? Nếu mỗi ngày một cốc, túi gừng sấy 100 gram có thể dùng trong vài tháng. Vì vậy, cần chú ý hạn sử dụng và độ kín bao bì hơn là giá mỗi gram. Cuối cùng, bạn có cần kiểm soát đường không? Nếu có, nên tránh sản phẩm pha sẵn ghi đường hoặc mật ong ở đầu danh sách thành phần.
Gừng tươi và gừng khô: vì sao cùng một củ mà cay khác nhau
Vị cay của gừng chủ yếu đến từ nhóm gingerol, đặc biệt là 6-gingerol. Khi sấy hoặc đun lâu, một phần gingerol chuyển thành shogaol, tạo vị cay gắt và cảm giác nóng sâu. Gừng tươi có vị cay xộc lên mũi, kèm mùi chanh nhẹ và mùi đất. Tinh dầu chứa các thành phần như citral dễ bay hơi khi sấy. Vì vậy, gừng sấy thường ít thơm tươi nhưng có vị cay ấm rõ hơn.
Người thích nước gừng thơm dịu có thể dùng gừng tươi thái lát, hãm với nước vừa sôi. Nếu thích vị cay sâu, có thể chọn gừng sấy hoặc đun gừng tươi khoảng 15 phút. Gừng tươi chứa khoảng 80–90% nước nên không thể quy đổi ngang với gừng sấy. Theo kinh nghiệm, một phần gừng sấy tương đương khoảng 5–6 phần gừng tươi về độ cay. Đây chỉ là ước lượng, không phải tỷ lệ chuẩn. Nếu quen dùng 12 gram gừng tươi mỗi cốc, hãy thử 2 gram gừng sấy rồi điều chỉnh.
Nhiệt độ sấy cũng ảnh hưởng đến màu sắc và hương vị. Gừng sấy nhiệt thấp hoặc sấy lạnh thường giữ màu vàng sáng và mùi tươi tốt hơn. Gừng phơi nắng hoặc sấy nóng lâu thường sẫm màu, cay nồng và ít thơm. Mỗi loại có đặc điểm riêng, không nhất thiết loại nào cũng kém chất lượng. Khi mua, nên hỏi phương pháp và nhiệt độ sấy để có kỳ vọng phù hợp về hương vị.
Trà gừng
Chọn củ gừng và phân biệt các loại gừng hay gặp
Ở chợ Việt Nam thường gặp hai loại gừng phổ biến. Gừng trâu có củ to, nhánh mập, vỏ vàng sáng, nhiều nước và cay vừa. Loại này dễ thái, thường dùng nấu ăn hoặc làm gừng sấy lát. Gừng ta, còn gọi là gừng sẻ hoặc gừng gié, có củ nhỏ, vỏ sẫm và ruột vàng đậm. Loại này cay, thơm hơn nên được nhiều người chọn nấu trà. Cần phân biệt với gừng gió (Zingiber zerumbet), thường dùng ngâm rượu xoa bóp theo dân gian, không thay thế gừng pha trà.
Khi chọn gừng tươi, nên ưu tiên củ chắc tay, nặng, vỏ mỏng và căng. Cạo nhẹ bằng móng tay, lớp vỏ dễ bong. Gừng tốt bẻ giòn, ruột ít xơ, không có vòng thâm hoặc lõi nâu. Gừng già cay hơn nhưng nhiều xơ, còn gừng non mềm, vỏ hồng nhạt và cay nhẹ. Nên bỏ củ mềm, chảy nước hoặc mốc trắng vì nấm mốc có thể lan sâu bên trong. Gừng mọc mầm không sinh độc tố như khoai tây mọc mầm, nhưng thường xơ và nhạt mùi.
Với gừng sấy lát, nên chọn loại vàng ngà đến vàng nhạt, thấy rõ thớ và bẻ giòn. Mùi cay đặc trưng xuất hiện ngay khi mở túi. Lát nâu sẫm, dẻo hoặc dính nhau cần được kiểm tra. Nếu có lớp bột trắng bất thường, không phải tinh bột gừng, nên hỏi lại người bán.
Cách nấu trà gừng tại nhà cho từng dạng nguyên liệu
Không có tỷ lệ chuẩn cho trà gừng, nên các mức dưới đây chỉ là gợi ý theo kinh nghiệm pha. Bạn có thể điều chỉnh theo khẩu vị. Với gừng tươi, rửa sạch, giữ nguyên vỏ nếu sạch, rồi thái lát mỏng khoảng 2 mm hoặc đập dập. Dùng 10–15 gram cho cốc 300 ml, tương đương một khúc cỡ ngón tay cái. Đổ nước vừa sôi, đậy nắp và hãm 8–10 phút. Nếu muốn vị cay sâu hơn, cho gừng vào nước lạnh, đun sôi rồi hạ lửa thêm 10–15 phút. Gừng thái càng mỏng hoặc đập càng dập thì chiết xuất càng nhanh.
Với gừng sấy lát, dùng khoảng 2–3 gram, tương đương 4–6 lát cho 300 ml nước sôi. Hãm khoảng 10 phút, có thể thêm nước sôi để pha lần thứ hai. Nước sau nhạt hơn nhưng vẫn uống được. Với gừng bột túi lọc, nên pha theo hướng dẫn trên hộp. Thông thường, một túi dùng cho 150–200 ml nước, hãm 3–5 phút. Bột chiết xuất nhanh nên không cần ngâm lâu, nước thường hơi đục.
Nên thêm mật ong khi nước đã nguội bớt đến nhiệt độ dễ uống. Lưu ý không dùng mật ong cho trẻ dưới một tuổi. Trà gừng nấu sẵn có thể bảo quản trong tủ lạnh và dùng trong ngày. Nên lọc bỏ bã để tránh nước đắng dần. Nếu nước có vị đắng gắt hoặc chua, nguyên nhân có thể do gừng già xơ đun quá lâu. Gừng bắt đầu hỏng cũng có thể gây mùi vị bất thường. Nếu nghi ngờ nguyên liệu đã hỏng, nên bỏ cả nồi nước.
Đọc nhãn trà gừng sấy, túi lọc và cách cất giữ
Trà gừng đóng gói sẵn cần có nhãn ghi tên sản phẩm, thành phần, khối lượng tịnh, ngày sản xuất và hạn sử dụng. Nhãn cũng cần hướng dẫn bảo quản, tên, địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm và xuất xứ. Trước tiên, hãy kiểm tra gừng có phải thành phần duy nhất hay không. Với trà phối trộn, cần xem tỷ lệ gừng trong sản phẩm. Nếu đường, maltodextrin hoặc trà đen đứng đầu danh sách, gừng có thể chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ. Các cụm “hương gừng” hoặc “hương liệu tự nhiên” cho biết sản phẩm có thể được bổ sung hương.
Tiếp theo, hãy kiểm tra ngày sản xuất vì gừng sấy mất mùi dần theo thời gian. Nên ưu tiên lô mới, dù hạn sử dụng có thể kéo dài 1–2 năm. Bao bì cũng ảnh hưởng đến khả năng giữ mùi. Túi zip có màng nhôm hoặc hũ thủy tinh kín thường bảo vệ nguyên liệu tốt hơn túi nhựa trong. Sau khi mở, nên cất gừng sấy trong hũ kín, có thể thêm gói hút ẩm. Đặt hũ nơi khô ráo, tránh gần bếp và nồi cơm điện. Vào mùa nồm miền Bắc, gừng sấy để hở vài ngày có thể mềm và mốc. Nếu lát gừng dẻo, dính nhau hoặc xuất hiện đốm trắng xanh, nên bỏ phần nguyên liệu bị ảnh hưởng.
Với gừng tươi, bọc bằng giấy khô rồi bảo quản trong ngăn mát, dùng trong khoảng 2–3 tuần. Muốn giữ lâu hơn, có thể thái lát, cấp đông và lấy từng phần khi cần. Khi mua trên sàn, nên hỏi người bán về tỉnh trồng gừng và phương pháp sấy hoặc phơi. Đồng thời, kiểm tra tháng sản xuất và phiếu kiểm nghiệm vi sinh, nấm mốc gần nhất.
Ai nên hạn chế trà gừng và uống bao nhiêu là vừa
Gừng là gia vị quen thuộc, thường an toàn khi dùng lượng thông thường trong nấu ăn. Tuy nhiên, uống nhiều trà gừng đậm mỗi ngày trong thời gian dài có thể gây rủi ro. Hiện chưa có mức giới hạn chính thức riêng cho trà gừng. Một số tài liệu tham khảo nhắc mức khoảng 4 gram gừng khô mỗi ngày với người trưởng thành. Đây là tổng lượng từ mọi nguồn, tương đương khoảng 20 gram gừng tươi hoặc hai cốc trà đậm. Con số này chỉ mang tính tham khảo, không phải liều khuyến nghị.
Người dùng thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu hoặc sắp phẫu thuật nên hỏi bác sĩ trước khi uống thường xuyên. Người có sỏi mật, dùng thuốc tiểu đường hoặc huyết áp cũng cần thận trọng. Người bị trào ngược hoặc viêm loét dạ dày dễ nóng rát khi uống gừng đặc lúc đói. Phụ nữ mang thai cần tham khảo bác sĩ sản khoa về liều lượng và thời gian sử dụng. Không nên tự nấu gừng đặc để uống cả ngày.
Trẻ nhỏ chỉ nên uống gừng loãng, lượng ít và không thêm mật ong nếu dưới một tuổi. Uống nhiều gừng không thể chữa cảm cúm, hạ mỡ máu hoặc giảm cân. Trà gừng không thay thế thuốc điều trị hoặc việc đi khám khi sốt cao kéo dài.
Giới hạn của trà gừng và việc cần làm tiếp theo
Trà gừng giúp làm ấm người, dễ uống và có giá rẻ, nhưng hương vị khá đơn điệu. Uống thường xuyên dễ ngán, còn người có dạ dày yếu thường khó uống trà quá đậm. Nếu thích hương thơm mát và ít cay hơn, bạn có thể tham khảo bài về trà sả. Bài viết hướng dẫn chọn sả còn tinh dầu và cách phối hợp sả với gừng để cân bằng hương vị.
Nếu thích cảm giác ấm cùng vị ngọt thơm, bài về trà quế sẽ giúp bạn lựa chọn. Nội dung giải thích cách chọn quế theo vùng và tính lượng coumarin khi uống thường xuyên. Nhờ đó, bạn có thể phối gừng với quế mà không sử dụng quá mức.
Khi mua trà gừng trên Fortea, sàn thương mại điện tử chuyên các sản phẩm trà, nên hỏi kỹ người bán. Các câu hỏi gồm nguồn gốc, giống gừng, phương pháp sấy và tỷ lệ gừng trong sản phẩm. Đồng thời, cần kiểm tra đường, hương liệu và tháng sản xuất của lô hàng. Để so sánh trà gừng với sả, quế, cam thảo, bạc hà, gạo lứt và atiso, hãy xem trang tổng hợp trà thảo mộc. Trang này giúp bạn chọn loại phù hợp với thói quen uống và nhận biết những trường hợp cần thận trọng.
