Mua trà sen tại Sơn La: chọn trà ướp sen bền hương
Gần Tết, nhiều nhà ở thành phố Sơn La và Mộc Châu đi tìm một hộp trà sen để biếu thầy cô, biếu người lớn tuổi. Trên kệ có hộp giá vừa phải, có hộp đắt gấp mấy lần, cái nào cũng in bông sen hồng và chữ “ướp thủ công”. Mở ra ở nhà thì có hộp thơm thanh, pha mấy nước vẫn còn, có hộp nồng nặc ở nước đầu rồi tắt ngấm. Sơn La không phải đất ướp sen, nên người mua càng cần biết hỏi. Các phần dưới lần lượt bàn chuyện trà sen ở tỉnh từ đâu tới, ướp kiểu gì, nhận hương thật ra sao, chuyện nền chè cao nguyên, cách pha và cách giữ hương qua mùa.
Trà sen bán ở Sơn La thường đến từ đâu
Nghề ướp trà sen gắn với vùng đồng bằng có đầm sen, nổi tiếng nhất là Hà Nội. Báo Sài Gòn Giải Phóng ngày 13/08/2024 đưa tin nghề ướp sen ở Tây Hồ vừa được ghi danh là di sản phi vật thể cấp quốc gia trong tháng ấy. Phần lớn trà sen bày bán trên cao nguyên, theo nhận định của chúng tôi, được đưa từ Hà Nội và các tỉnh đồng bằng lên.
Chúng tôi không tìm được nguồn báo nào nói về vùng ướp trà sen quy mô ở Sơn La. Vì vậy, nếu người bán giới thiệu “trà sen ướp tại Mộc Châu”, câu hỏi đầu tiên là: sen lấy từ đâu, ướp ở đâu, ai ướp. Không có gì sai nếu một cơ sở ở Sơn La mua sen về ướp, nhưng người bán nên nói được chi tiết. Hỏi thêm sen hái ở đầm nào, chở lên bằng cách nào, vì gạo sen để qua đêm là hương đã kém.
Trên thực tế, trà sen Sơn La có thể thuộc một trong ba nhóm. Nhóm thứ nhất là hàng ướp ở đồng bằng, đóng hộp sẵn, chuyển lên bán. Nhóm thứ hai là hàng ướp trên nền chè Tây Bắc như chè Mộc Châu, chè shan. Nhóm thứ ba là chè được phun hương sen công nghiệp, giá thấp, đóng gói như hàng thủ công.
Công làm của ba nhóm chênh nhau nhiều lần, giá theo đó cũng vênh. Người mua không cần khắt khe chọn nhóm nào, chỉ cần biết mình đang mua nhóm nào. Một hộp trà sen Sơn La giá mềm mà ghi “ướp bông sen Tây Hồ” thì đáng ngờ hơn một hộp ghi thật thà “chè ướp hương sen”.
Ướp bằng gạo sen hay ướp trong bông: hai kiểu làm, hai mức giá
Người ướp sen thường làm theo một trong hai lối. Lối phổ biến là tẽ lấy hạt gạo vàng li ti trong lòng bông, rồi rải xen từng lớp với chè, ủ đi ủ lại. Lối còn lại kỳ công hơn: chiều tối thả một nắm chè vào giữa bông sen đang nở trên đầm, túm cánh lại, sớm hôm sau mới gỡ ra. Lối này mỗi bông chỉ được dúm chè, nên hàng rất hiếm.
Cũng bài báo ấy tính rằng muốn có 1 kg trà sen Tây Hồ phải dùng ngần ấy cân gạo sen, tương đương 1.200–1.500 bông. Chè qua tay người ướp chừng 7 lượt, cách nhau 2–3 ngày, cả quá trình mất khoảng ba tuần. Chè nền họ chọn phần lớn mua từ Thái Nguyên. Con số này cho thấy vì sao trà sen làm theo lối cổ không thể rẻ.
Ngoài hai cách trên, còn có trà túi lọc vị sen, trà xanh trộn cánh sen khô, trà phun tinh dầu sen. Những loại này không xấu nếu ghi đúng thành phần. Chuyện chỉ thành vấn đề khi một gói phun hương lại khoác lời quảng cáo, đòi mức giá của hàng ướp gạo sen.
Khi hỏi người bán, cứ hỏi thẳng: ướp bằng gạo sen hay bông sen, ướp mấy lần, mỗi kg trà dùng bao nhiêu bông. Người ướp thật thường kể được, có khi còn kể cả năm nào sen kém, phải ướp thêm lần. Người không trả lời được những câu này thì khả năng cao không trực tiếp ướp. Họ có thể chỉ là người bán lại, điều đó không sao, miễn họ nói thật hàng lấy của ai.
Bền hương nằm ở số lần ướp và nền chè
Trà ướp đủ lần thì hương sen ngấm vào cánh chè, không chỉ bám ngoài mặt. Khi pha, hương tỏa ra đều qua nhiều nước. Trà ướp ít lần hoặc phun hương thì nước đầu thơm, nước sau nhạt dần, đến nước thứ ba gần như chỉ còn vị chè.
Nền chè cũng quyết định độ bền hương. Chè búp nhỏ, cánh xoăn, sao kỹ giữ hương tốt hơn chè cánh to, sao vội. Đó là lý do người ướp sen Hà Nội chuộng nền chè Thái Nguyên. Chè nền kém, nhiều vụn, nhiều cọng thì dù ướp nhiều lần cũng không giữ hương lâu.
Thời gian sau khi ướp cũng ảnh hưởng. Trà sen ướp xong để quá lâu, hương nhạt dần dù cất kỹ. Chúng tôi chưa thấy nguồn nào đưa ra mốc thời gian chính xác, nhưng người uống lâu năm thường nói trà ướp trong năm vẫn thơm hơn trà để qua năm. Nên hỏi người bán trà ướp vụ sen năm nào. Sen thường nở vào mùa hè, nên trà sen mới nhất thường ra vào khoảng giữa và cuối năm.
Muốn thử độ bền hương, xin pha một ấm nhỏ, uống liền ba nước, đừng ăn bánh kẹo xen vào kẻo lẫn vị. Một hộp trà sen Sơn La đáng tiền nên vẫn còn thoảng hương ở nước thứ ba. Nếu nước đầu thơm gắt, nước hai đã mất hương, hãy cân nhắc.
Hương sen thật và hương sen từ lọ tinh dầu
Mở hộp trà sen ướp thật, hương thường dịu, thanh, hơi ngai ngái mùi nhị sen, không xộc thẳng lên mũi. Cánh chè khô có thể lẫn vài hạt gạo sen còn sót, màu vàng nhạt. Hương phải đưa lại gần mới cảm nhận rõ.
Trà phun tinh dầu thì mở hộp ra mùi đã xộc lên, ngọt gắt, giống mùi nước hoa hay mùi kẹo. Mùi bám trên tay, trên giấy gói rất lâu. Pha ra, nước đầu thơm nồng nhưng vị lại có chút đắng, gắt ở cuối lưỡi.
Thêm một mẹo nhỏ: nhặt một ít chè khô đặt lên giấy trắng, để vài phút. Chè phun hương đôi khi để lại vết dầu loang nhẹ trên giấy. Đây không phải phép thử chắc chắn, chỉ là một gợi ý để bạn có thêm thông tin.
Chè có hương liệu không phải hàng cấm nếu ghi rõ trên nhãn. Nhưng nếu nhãn chỉ ghi “trà sen” mà thành phần có “hương sen tổng hợp”, bạn cần biết để quyết định. Đọc dòng thành phần chỉ mất vài giây. Với trà sen Sơn La bày ở quầy quà du lịch, đó là việc nên làm trước cả khi ngắm hộp đẹp hay xấu.
Nền chè Mộc Châu, Tà Xùa có ướp sen được không
Về lý thuyết, nền chè nào sao kỹ, cánh đẹp đều có thể đem ướp sen. Nguyên liệu nền ở Sơn La không thiếu: báo Nhân Dân ngày 25/10/2025 thống kê tỉnh có trên 5.900 ha chè, mỗi năm hái được trên 60.000 tấn búp. Chè xanh từ các đồi ở Mộc Châu cũ, huyện Vân Hồ cũ hoàn toàn có thể làm nền.
Tuy vậy, nền chè shan cánh to, vị đậm của Tà Xùa có tính cách mạnh, chúng tôi đoán là dễ đè mất hương sen nếu ướp ít lượt. Chè đồi Mộc Châu từ các giống nhỏ lá, cánh xoăn chặt có lẽ phù hợp hơn. Đây là suy luận từ cách người ướp sen chọn nền chè, không phải kết quả thử nghiệm.
Nếu bạn gặp trà sen ghi nền chè Mộc Châu, hãy hỏi người bán chè giống gì, ướp bao nhiêu lần, sen từ đâu. Một sản phẩm kết hợp chè Tây Bắc với sen đồng bằng làm cẩn thận là điều đáng thử, miễn người làm nói rõ cách làm. Uống thử một chén trà sen Sơn La ướp trên nền chè đồi Mộc Châu, bạn sẽ thấy vị chè cao nguyên thanh hơn, hậu ngắn hơn chè Thái Nguyên quen thuộc.
Ngược lại, một gói trà sen Sơn La ghi “chè shan cổ thụ ướp sen Tây Hồ” với giá rẻ thì nên cẩn trọng. Cả chè shan cổ thụ và gạo sen Tây Hồ đều là nguyên liệu đắt, khó có chuyện ghép lại mà rẻ.
Pha trà sen cho nước đầu không át hương
Trà sen nên pha với nước nóng vừa, không dội nước sôi già trực tiếp. Theo kinh nghiệm của người uống trà sen lâu năm, nước sôi để lắng một lúc là hợp. Tráng ấm cho nóng, cho trà vào, rót nước tráng nhanh rồi đổ đi, sau đó mới hãm nước chính. Đây là cách làm tham khảo.
Lượng trà không nên quá nhiều. Trà sen cho quá tay thì vị chát lấn mất hương. Ấm nhỏ, chén nhỏ, uống từ từ là cách để hương sen tỏa ra rõ nhất. Trên cao nguyên trời lạnh, nhất là những tối tháng Chạp ở Mộc Châu, nên tráng ấm chén bằng nước sôi vài lượt trước khi pha, kẻo nước vừa rót đã nguội mà hương chưa kịp tỏa.
Trà sen là chè xanh nên có caffeine. Người mất ngủ, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ nên uống ít hoặc tránh. Mốc tham khảo của EFSA từ năm 2015 là chừng 400 mg caffeine một ngày với người lớn khỏe, và chỉ nên khoảng một nửa số đó khi đang có thai.
Khi biếu trà sen cho người lớn tuổi, nhất là người đang dùng thuốc huyết áp, tim mạch, nên nhắc họ uống vừa phải, uống ban ngày. Trà sen là thức uống để thưởng, chúng tôi không gán cho nó tác dụng chữa bệnh nào.
Giữ hương sen qua mùa đông khô và tháng mưa trên cao nguyên
Trong các thứ trà ướp hoa, sen giữ hương kém bền hơn cả. Cẩm nang Sơn La của VnExpress tháng 3/2024 cho biết tỉnh rét khô về đông, mưa nhiều từ khoảng tháng 5 sang tháng 9. Không khí khô làm hương bay nhanh nếu hộp hở. Không khí ẩm thì làm chè mềm cánh, hương chuyển mùi ngái.
Muốn giữ hương lâu, hãy để trà trong hộp kín, bọc thêm túi giấy bạc hoặc túi zip, đặt chỗ mát, tối, xa bếp. Không nên để trà sen cạnh các loại trà khác, cạnh gia vị hay đồ có mùi, vì hương sen dễ bị át và dễ lẫn. Tủ gỗ đựng bát đĩa, ngăn kéo bàn làm việc khô ráo thường là chỗ cất ổn hơn nóc tủ lạnh.
Nếu mua hộp lớn, chia ra nhiều túi nhỏ ngay khi mua về, mỗi lần chỉ mở một túi. Mở hộp liên tục mỗi ngày là cách nhanh nhất để mất hương. Ở các nhà có bếp lửa trong nhà ở vùng cao, càng phải để xa bếp vì mùi khói át hương sen rất nhanh.
Trà sen không nên mua để dành quá lâu. Một hộp trà sen mua về nên dùng trong vài tháng. Nếu để biếu Tết, mua gần Tết là hợp lý hơn mua từ giữa năm. Hộp trà mua về cất tủ suốt nửa năm, đến lúc biếu thì người nhận chỉ còn ngửi thấy mùi chè.
Mua trà sen ở Sơn La qua kênh có người đứng tên
Tại phường Mộc Châu, phường Vân Sơn và phường Chiềng Sinh của thành phố Sơn La cũ, trà sen thường bày tại quầy đặc sản, cửa hàng quà biếu, gần như không có ở chợ phiên vùng cao. Dịp cuối năm, quầy hàng Tết ở chợ các phường cũng có trà sen hộp. Người mua nên chọn hộp có nhãn ghi rõ nơi ướp, có ngày đóng gói và tên cơ sở chịu trách nhiệm.
Fortea là sàn thương mại điện tử chuyên các sản phẩm trà. Mua trà sen Sơn La qua mạng thì trước khi chuyển khoản, nên hỏi nền chè gì, ướp gạo sen hay bông, ướp mấy lần, vụ sen năm nào, và xin ảnh trà khô cùng ảnh nhãn ghi thành phần. Nhận hàng thì mở ngay, ngửi và ghi hình lại nếu hương không như mô tả. Nếu muốn so thêm chỗ bán ở các xã, phường khác, hãy đọc bài cẩm nang mua trà ở Sơn La trên blog Fortea.
Chọn trà sen không cần thành người sành, chỉ cần hỏi đúng ba câu: nền chè, cách ướp, số lần ướp. Người bán trả lời thật thì hộp trà sen ấy đã đáng tin hơn nửa phần. Cơ quan, khách sạn ở Sơn La đặt trà sen làm quà cuối năm theo vài chục, vài trăm hộp thì nên nhắn người bán trên Fortea hỏi giá sỉ, xin một hộp mẫu pha thử rồi mới chốt số lượng.
